Najsławniejsza mieszkanka Gminy Dobra – Elizabeth von Arnim
Gmina Dobra – pomorski krajobraz, który zachwyca
Na Pomorzu Zachodnim lodowiec pozostawił bardzo urozmaicony krajobraz z piaszczystymi równinami, licznymi pagórkami i kotlinami, z większą niż gdzie indziej liczbą wilgotnych łąk, mokradeł i torfowisk. Dzięki temu region ten wyróżnia się również bogactwem flory i fauny, w tym rzadkimi gatunkami roślin i ptaków.
W wielu miejscach można zobaczyć jeszcze prawdziwy, charakterystyczny pomorski krajobraz. Również w leżącej przy zachodniej granicy kraju gminie Dobra, utworzonej w 1945 r. w części dawnego niemieckiego powiatu Rędowa (Kreis Randow).
Otoczona od północy zwartymi lasami pięknej Puszczy Wkrzańskiej, ma wszystko to, co wyróżnia ją spośród wielu innych – piękną przyrodę i bogactwo kulturowe.
Pozostawili tu swoje ślady mieszkańcy sprzed 10 tysięcy lat, a także plemiona słowiańskie, które zamieszkiwały te ziemie od około 1,5 tysiąca lat. Nazwy Dobra, Buk, Mierzyn, Wąwelnica czy Wołczkowo to dawne nazwy wsi wywodzące się z języka słowiańskiego. Dziś miejscowości te zabudowane są nowymi osiedlami, ale zachowały historyczny układ sieci osadniczej.
Pozostało tutaj również wiele budowli pochodzących z różnych epok oraz liczne ślady dawnych parków krajobrazowych. Na Pomorzu, jak podkreślają znawcy, w odróżnieniu od innych regionów, powstawały one nie tylko przy okazałych rezydencjach, lecz także niemal w każdej wsi, w której znajdował się dwór ziemiański. Wzbogacały tutejszy krajobraz.
I właśnie ten specyficzny pomorski krajobraz zauroczył przed laty młodą Angielkę – Mary Annette von Arnim, znaną później jako Elizabeth von Arnim.
„Od tamtej pory jestem szczęśliwa”
8 marca 1896 r. młoda Angielka po raz pierwszy przyjechała do Rzędzin, niewielkiej wioski noszącej wówczas nazwę Nassenheide, leżącej na terenie dzisiejszej gminy Dobra.
Przyjechała powozem ze szczecińskiego dworca. Miał to być krótki pobyt związany z uroczystym otwarciem jednoklasowej szkoły i być może obejrzeniem innych miejsc w dobrach jej męża, Henninga von Arnima.
Wystarczył jednak spacer po niedalekim, kompletnie zdziczałym ogrodzie. Widok smutnych drzew i zapach zbutwiałych liści przywołały wspomnienie szczęśliwych dni spędzanych w ogrodzie rodzinnego domu i wywołały w niej dziecięcy zachwyt.
„Świat przepełniała nadzieja, a ja poprzysięgłam wierność naturze”.
Od tego dnia rozpoczął się kolejny etap jej życia. Mary Annette postanowiła zamieszkać w tej małej pomorskiej wiosce.
Nie mogła wówczas wiedzieć, jak szybko i jak bardzo zmieni się jej życie oraz ile zawdzięczać będzie naturze, której przysięgła wierność.
Tutejsze pola i lasy, rozległe wrzosowiska oraz ogród i park przy rodowym dworze stały się miejscem, które młodą żonę pruskiego junkra i matkę trójki dzieci przemieniło w kobietę niezależną, świadomą własnej wartości – a następnie w sławną pisarkę.
Narodziny pisarki
Wszystko zaczęło się 7 maja 1897 r.
„Zimno, ale bosko – zimny prysznic i wspaniały wieczór. Zaczęłam pisać »W niemieckim ogrodzie« siedząc wśród kropli deszczu i sów”.
Tego dnia rozpoczęła pracę nad swoją pierwszą książką, nadając jej formę pamiętnika.
Była to w dużej części autobiograficzna opowieść o życiu na pomorskiej prowincji, spędzanym w niewymienianych z nazwy Rzędzinach i okolicach Dobrej.
Maszynopis książki zatytułowanej „Elizabeth i jej niemiecki ogród”, podpisanej jedynie imieniem Elizabeth, zawiozła w marcu 1898 r. na stację w Grambow niedaleko Gumieniec i wysłała do wydawnictwa McMillan w Londynie.
Już pod koniec tego miesiąca otrzymała wiadomość, że książka zostanie wydana.
15 lipca zasiadła do pisania kolejnej.
„Uroczy dzień. Rano jeździłam na rowerze. Zaczęłam »Samotne lato«, zamknięta po południu w pokoju 13”.
We wrześniu przeczytała w angielskiej gazecie, że jej książka znika z londyńskich księgarni.
„Najważniejsze, co się wydarzyło to pojawienie się »Elizabeth« ze słusznym następstwem – znacznie większym niż na to zasługuje”.
Tak podsumowała mijający rok w swoim pamiętniku.
Sukces „Elizabeth”
Książka, wydana jednocześnie w Londynie i Nowym Jorku, w ciągu trzech miesięcy miała jedenaście wznowień, a do maja następnego roku – już dwadzieścia jeden.
Przyniosła autorce nie tylko sławę, ale również pierwsze wielkie pieniądze.
Na czym polegał jej fenomen?
Nie było w niej klasycznej fabuły, dramatu, zbrodni ani rewelacji. Była za to nieznana czytelnikom Elizabeth – kobieta w dużym stopniu niezależna, posiadająca własne poglądy i styl życia.
Dla kobiet żyjących w epoce wiktoriańskiej postać narratorki stała się wzorem do naśladowania.
W książce von Arnim pisała również o nierówności płci, pochylała się nad losem wiejskich kobiet oraz żon najemników pracujących na polach.
Wiele opisanych wydarzeń zaczerpnęła z własnego, nieopublikowanego w całości pamiętnika. Bohaterom przypisała cechy swoich znajomych i bliskich. Gniewny miał charakter jej męża, a trzy dziewczynki o wdzięcznych imionach – Kwiecień, Maj i Czerwiec – były literackim odbiciem jej córek.
Czytelniczki pokochały Elizabeth również za niezwykły opis ogrodu, który pomógł jej odzyskać równowagę po pięciu latach życia w Berlinie i rozwinąć pasję do ogrodnictwa.
Wiele z nich z równym zapałem zaczęło tworzyć własne ogrody i rabaty, o czym donosiły ówczesne angielskie gazety.
„Samotne lato” – drugi wielki sukces
W 1899 r. ukazała się kolejna książka Elizabeth von Arnim – „Samotne lato”.
Podobnie jak debiut, szybko zdobyła popularność.
Był to drugi tom opowieści o życiu mieszkańców wioski i dworu. Tym razem głównym bohaterem stała się wielka zielona oaza – ogród, który pisarka określała jako:
„misterium, cisza, cudowność”.
Niebiańskie królestwo angielskiej pani domu.
Jej angielski ogród
Ogród w Rzędzinach z klombami i zegarem słonecznym, połączony z wielohektarowym parkiem, był kiedyś częścią parku krajobrazowego stworzonego pod koniec XVIII wieku przez ówczesnego właściciela tutejszych włości, Wilhelma von Lepela – prawnika i przyrodnika z wykształcenia.
Na otaczających posiadłość lasach i polach powstała sieć krętych alei, polany z altanami, posągami i pamiątkowymi tablicami. Wszystko zgodnie z ówczesną angielską modą.
O dawnym właścicielu przypominały jeszcze bzy sadzone, gdzie tylko było można – także między sosnami i jodłami w parku.
„One zachowują pamięć o nim, przynajmniej w moim sercu (…). Był dobrym człowiekiem, gdyż kochał swój ogród. Takie epitafium umieściłbym na jego nagrobku”.
Elizabeth stworzyła tutaj swój własny angielski ogród, w którym natura dominowała nad sztuką.
„Ze swoim zamiataniem i obcinaniem powinna pokornie podążać za nią”.
Zgodnie z nowym stylem ogrodowym wszystko miało rosnąć swobodnie – osobno, w grupach – i sprawiać wrażenie, że jest dziełem natury.
W rzędzińskim parku znalazły się egzotyczne gatunki drzew i krzewów, nowe odmiany kwiatów, wąskie i kręte ścieżki, strumień, oczko wodne oraz miejsca do czytania.
Ogród był otoczony od wschodu naturalnym strumieniem, od zachodu jodłowym lasem, a przy południowej granicy znajdował się niewielki staw.
Rosły tam m.in. maki, irysy, nagietki, goździki, piwonie, lilie i ostróżki.
„Cały dzień spędziłam w ogrodzie ciesząc się Liliami Madonny i życiem. Lilie razem z ostróżkami to piękny widok”.
Róże pisarka kochała najbardziej
Szczególne miejsce w ogrodzie Elizabeth von Arnim zajmowały róże.
Styl angielski zakładał obecność szlachetnych róż pnących się po pergolach i gankach, rosnących na rabatach wśród innych kwiatów oraz rozsianych w różnych częściach ogrodu.
Pisarka kochała je szczególnie – a najbardziej róże herbaciane.
„Żadne stworzenie w całej okolicy nie zdoła zrozumieć, z jakim biciem serca oczekuję rozkwitu tych róż”.
Z okna pokoju, w którym pracowała, mogła obserwować rozkwitające na rabatach odmiany takie jak Marie van Houtte, Vicomtesse Folkestone, Laurette Messimy, Safrano czy Duke.
Sprowadzała ich setki.
Elizabeth von Arnim – pisarka światowej sławy
Elizabeth von Arnim napisała w Rzędzinach siedem książek. Na każdą z nich czekali wierni czytelnicy i recenzenci.
Łącznie opublikowała 22 książki, a jej twórczość obejmowała kolejne epoki – od czasów wiktoriańskich aż po XX wiek.
Była wnikliwą obserwatorką zmieniających się czasów i ludzkich charakterów. Odważnie krytykowała ograniczenia, z jakimi mierzyły się kobiety, ale potrafiła również z humorem pokazywać ich wady i zachowania.
Jej książki wyróżniały się lekkim stylem, żywym językiem, wyrafinowanym humorem, ciętym dowcipem i autoironią.
Twórczość pisarki inspirowała kolejnych artystów. Niektóre jej powieści zostały zaadaptowane na scenę, a dwie – „Czarowny kwiecień” oraz wydany w 1940 r. „Mr. Skeffington” (w polskim wydaniu „Urodziny Fanny”) – doczekały się ekranizacji i nominacji do Oscarów.
Elizabeth von Arnim zmarła w Stanach Zjednoczonych w 1941 r. Kilka lat później jej prochy przewieziono do Anglii.
Choć przez pewien czas wydawało się, że jej twórczość została zapomniana, zainteresowanie pisarką powróciło. Jej książki są nadal wydawane w wielu językach, a twórczość Elizabeth von Arnim pozostaje przedmiotem badań literaturoznawców na całym świecie.
Różana Gmina Dobra
Dzięki Elizabeth von Arnim Gmina Dobra na trwałe zapisała się w światowej literaturze.
Nikt lepiej jej nie wypromował i nikt nie zobrazował piękna tych okolic bardziej zachwycającymi słowami i metaforami.
W swoich książkach oraz pamiętnikach pisarka opisywała miejsca, które szczególnie zapadły jej w pamięć – m.in. Buk, Łęgi, Zalesie, Węgornik, okolice Blankensee, a także Nowe Warpno, Trzebieradz, klify nad Zalewem Szczecińskim i lasy Stolca.
Wspominała również Szczecin, do którego jeździła na zakupy, do lekarza czy na bale organizowane przez miejscowe osobistości.
Rzędzinom i okolicy poświęciła również rozdział wydanej w 1936 r. książki „Wszystkie psy mojego życia”.
Ślady Elizabeth von Arnim w Gminie Dobra
W okolicach Rzędzin wciąż można odnaleźć ślady czasów, w których mieszkała tutaj Elizabeth von Arnim.
Wśród nich znajdują się:
To właśnie tutaj znajdował się zegar słoneczny i klomby, na których Elizabeth zaczęła sadzić ukochane róże.
Róża – symbol pamięci o pisarce
Jaki inny kwiat niż róża mógłby stać się swoistym drugim herbem Gminy Dobra?
Jest ona świadectwem pamięci o Elizabeth von Arnim – najbardziej znanej na świecie mieszkance tej ziemi.
Róża stała się również motywem przewodnim lokalnych wydarzeń kulturalnych.
Sama pisarka od tego roku jest patronką Szkoły Podstawowej w Rzędzinach.
Pamięć o niej wciąż żyje. Z okazji 160. rocznicy jej urodzin na terenie gminy posadzono 160 nowych krzewów róż. 🌹
Elizabeth von Arnim pozostawiła po sobie nie tylko książki. Pozostawiła również opowieść o miejscu, które pokochała – o jego przyrodzie, ogrodach, ludziach i krajobrazie.
Dzięki jej słowom fragment Gminy Dobra stał się częścią światowej literatury.
Elżbieta Bruska
Cytaty pochodzą z książek „Elizabeth i jej ogród”, „Samotne lato” i pamiętników pisarki.
Realizacja w ramach projektu „Cztery pory roku z Elizabeth von Arnim”, dofinansowanego ze środków Funduszu Małych Projektów Programu Interreg VIA Meklemburgia–Pomorze Przednie/Brandenburgia/Polska 2021–2027, w ramach celu szczegółowego 4.6 „Kultura i zrównoważona turystyka”.
Włochy
Niemcy
